Fragment út myn nije roman

FINALE

Roman

troch Rommert Tjeerdsma

1

Ik sjoch op as ik de de bekende tik hear, Lubbert set de fyts tsjin de muorre. Ik gean oerein en draai it petroaljesstel heger, wylst walmet in pregnante rook fan sipels yn it keamerke. Ik sjoch nei de wekker mei de twa nikkelen bellen dy't op 'e skoarstien mantel stiet, ien fan de pear ierdske besittings dy't mem neilitten hat. It is al oer sânen, heech tiid dat wy wat yn 'e roppert krije.

Eefkes letter pipet de doar en komt Lubbert, lang en meager as in roek, yn 'e hûs. Dûknekkich slofket er nei syn hoekje en lit him op 'e bewende stoel sakje.

'Ek goeie,' sis ik, wylst ik de dampende panne fan it stel til en op 'e tafel set. Ik helje de boarden foar 't ljocht en nim him ûngemurken op, sa't er dêr lûklam sit, de almeast keale holle foaroer. Somtiden haatsje ik him, tink ik, wylst ik it iten opskep. Der sit gjin piid yn 'e man al is it noch sa, mar tagelyk begruttet it my ek. Hy hat it ferhipte swier yn 'e wurkferskaffing, hy is der net foar makke om alle dagen oan 'e skeppe te stean.

'Bist hjoed net betiid,' stel ik fêst, 'kinst wol komme, it iten is klear.'

'Dy ferrekte wurkbaas is der wer,' grommelet er wylst er teplak skoot, 'dy Goffe Leystra. Geart Jelsma is siik en no binne wy mei dy lamstraal oanklaud. Geart lit ús wolris in kertier earder nei hûs gean as er in goed sin hat, mar dy Goffe stiet mei it horloazje yn 'e hân, der kin gjin sekonde ôf, as soe er it sels betelje moatte...'

'En dan noch hast in oere fytse,' stim ik mei, 'ja, dan is it gjin wûnder datst let bist...'

Hy taast yn 'e bûse, hellet it leanpûtsje foar 't ljocht en liet de ynhâld op 'e tafel rattelje. In tientsje en wat losse kwartsjes.

'Do rêdst der wol mei.'

Ik knik en bergje it wyklean yn 'e kast op.

Under iten is der net folle praat mear. Lubbert yt mei lange tosken.

'Smakket it net?' ynformearje ik, 'ik haw der oars wol myn bêst op dien.'

'Ik bin te wurch om de foarke op te tillen,' seit er, 'ik gean op bêd.'

Ik suchtsje. Dit wurdt wer in lange jûn allinnich.

'Moatst my moarn wol op 'e tiid roppe,' seit er, foardat er op 'e ljedder stapt, 'want ik wol moarn al nei tsjerke.'

Ik knik, en sjoch mei in skean each nei de wekker op 'e skoarstienmantel. Alle sneontejûnen de selde meidieling. Mar Lubbert is sneintemoarns net wekker te krijen al soest in kanon njonken him ôfsjitte. It is as jout syn lichem it oer en komt it dan earst ta rêst. Dat ik haw it oerjûn om him sneins te roppen. Ik fyn trouwens dat in minske it rjocht hat om ien moarn yn 'e wike wat langer te sliepen.

1

Doe't wy krekt troud wienen en Lubbert noch yn it fêste wurk stie by de ferver,

hat er der wakker op oanstien om my mei nei tsjerke te krijen. Mar ik haw de rêch rjocht holden, it oantinken oan boer Lyklema wie te farsk. Wylst ik stean te ôfwaskjen komt alles my wer foar de geast.

Ik wenje noch thús en mem besiket mei breidzjen en naaien foar in oar troch de tiid te kommen. It leveret yn 'e regel in bedroefd bytsje op en dêrom wurdt se foar in part troch de tsjerke ûnderholden.

Op in middei komt tsjerkefâld en grutboer Lyklema sûnder oankundiging by ús troch de doar. In brede man mei gâns in liif, behongen mei in gouden horloazjeketting. Hy lit him al stinnend op ien fan mem har wrakke stuollen sakje, dy't kreaket ûnder syn gewicht. Folle each foar mem hat er net, mar foar my nammerste mear. Sa't dy keardel my op en del besjocht, de grize giet my oer de grouwe...

Nei wat losse praatsjes komt er ta de saak.

'De tsjerke moat besunigje, sa't jim witte binne de tiden striemin. Dat hâldt spitigernôch wol yn dat de jefte oan jo frou Henstra,' no sjocht er mem lyk oan, 'ek ferlege wurde moat.'

Hy swijd in skoftsje om dit nijs blykber besinke te litten. Dan sjocht er mem wer oan.

'Dit is fansels tige spitich en ik begryp wol dat jimme it net rom hawwe. Mar dêr is lykwols yn dit gefal wol in mouwe oan te passen.'

Hy hellet in doaske lúsjefers út de jasbûse en stekt syn segaar op 'e nij oan. Mem en ik binne benijd en wolle him de wurden wol út 'e mûle heine. De eachjes fan de boer, fersonken yn 'e fetfâlden, begjinne te glinsterjen no't er him heal omdraaid en my noch better besjocht.

'Alteast as jimme it stil hâlde, dit mei út noch yn net oer de buorren!'

Mem sjocht stom ferheard en freget wat er yn 'e goedichheid bedoeld. De boer skrabet de kiel.

'As ik ien of twa kear yn 'e wike by jo dochter komme kin, net ien hoecht it te witten, dan soargje ik dat it húshâldjild tenei aardich oanfolle wurdt.'

Mem har gesicht wurdt sa read as in kraal, no't it ta har trochkringt wat de tsjerkefâld bedoeld. Hja spat oerein en wiist mei triljende finger nei de doar.

'En no dêrút! En haw net it hert yn 'e bealch om hjir ea wer in stap op it hiem te setten!'

De tsjerkefâld komt hommels oerein en strampelet nei de doar, segarereek wyndert achter him oan.

'Dan sels mar witte,' grommelet er binnenmûlsk. 'Mar as jo dit oer de buorren bringe sil dat gefolgen foar jo hawwe!'

'Dit is dwers troch alles hinne,' hymje ik, as er de hoeke om is, 'hy bedriget ús ek noch. Hjir moat mem wurk fan meitsje!'

Mem is wylst wat bekommen.

'Dat jout dochs neat leave, hja sille him leauwe, mar my net. Wy moatte dit gefal mar ferjitte, it is net oars...'

Dêrnei bin ik noch ien kear mei mem nei tsjerke west. Mem moast wol, woe se 2

har stipe net kwyt reitsje. Doe't ik seach hoe't Lyklema pontifikaal ûnder de preekstoel siet, wie it my oer. Ik naam my foar om dêr nea wer in foet oer de drompel te setten.

Ik set de skjinne pannen teplak en jit it tobke mei sjipsop achterhûs leech yn it stjonksleatsje. It is roettsjuster, de wyn beart kerbûstich yn 'e beamwâlen njonken hûs. Op it dak krast swiermoedich in nachtfûgel.

It begjint al aardich hjerstich te wurden, tink ik, wylst ik hastich yn 'e keamer flechtsje. It wurdt yn 'e hûs ek klomsk. Ik moat Lubbert moarn mar oan dat er de kachel yn 'e keamer helje sil. Hy sil der net folle nocht oan hawwe, dat wit ik yn it foar, mar it is de ienichste dei dat er thús is en wannear soe it oars moatte. Ik kin hjir net bêst omkomme...

Ik betink dat der noch in mannich turven en in protsje swarte brânje oerbleaun is fan ferline winter. As ik dêr wat toarre takkeboel by sykje, soenen wy it earste skoftsje foarút kinne. Mar dêrnei sille wy dochs Ale skipper oanmoatte om turf en eierkoalen. Dêr kinne wy net omhinne, as wy de winter trochkomme wolle. Miskien is it better dat ik nije wike op in jûn dochs mar eefkes by de man oanrin. Ik hie de ôfrûne tiid hieltyd in protsje fan Lubbert syn wyklean achterút lein, faaks kin dat as earste oanbetelling tsjinje en wol de man de rest boargje.

Binnendoar stek ik de lampe oan en set de tsjettel op it stel foar wat teewetter. Sûnder doel heisterje ik in skoft om, frjemde skaden skowe troch it keamerke, achter it skurve behang is it kjiffen fan mûzen te hearren.

In byld út myn bernejierren komt ynienen by my boppe.

Tetsje, myn freondintsje en ik, boartsje yn it sân en bouwe kastielen, alteast it moatte kastielen lykje. It is midden yn 'e simmer en de sinne stiet heech oan 'e loft.Gelokkich sitte wy wat yn it skaad fan 'e linebeammen dy't njonken hûs steane.

Tetsje fertelt oer har heit, dy't skuonmakker is en dy't dei yn dei út yn syn wurkpleatske spikers yn skuonsoalen kloppet. Ynienen sjocht se my oan. 'Wêrom hasto gjin heit?'

De triennen springe my yn 'e eagen, ik lit it sân it sân en draaf nei hûs.

Ik sit in skoft mei it teekopke yn 'e hannen en harkje nei de lûden bûtendoar. De wyn koe wol oanhelje. Der rattelet wat by de dakpannen del. Ik gean oerein en

lûk de gerdinen ticht. Der risselet wat yn it achterhûs, as it mar gjin ratten binne. Eins moat ik in hûn of in kat hawwe om mei dat ûnrant ôf te rekkenjen, mar ik bin net sa fan de bisten. Mei in hûn soe ik fansels wol wat selskip hawwe, dei yn dei út kroaske ik hjir allinnich om. Lubbert is de hiele wike yn it wurkleazenkamp, allinnich sneins is er thús. En fansels sneontejûns, mar dan leit er op bêd, tink ik bitter.

Somtiden fljocht it my oan, bin ik yn 'e wille en leechje it peteroaljebuske yn 'e keamer en smyt der in brânende lúsjefers achteroan. Dan wie 'k fan alles ôf, de iensumens en de earmoede sûnder útsicht.

Hie ik mar in bern, dat soe my in doel jaan. Dizze gedachte flimet my noch altyd as in mes troch de siel. Ik sjoch wer hoe't dokter it berntsje omheech hâldt, ûnbegryplik lyts en ûneinich tear, mar der siet gjin libben yn. In trije moanne berntsje. Meint soe syn soan nea ûnder eagen komme. Meint, myn grutte leafde, alteast dat miende ik doe. Hy woe nearne fan witte doe't ik it him fertelde dat ik swier wie.

Hy wie út myn libben ferdwûn as hie de wyn him meinommen. Fan hearren en sizzen waard ik letter gewaar dat er nei Amearika tein wie. Dokter sei my dêrnei it oardiel oan dat ik gjin bern wer krije koe. Soks soe nea wer foar my weilein wêze. Moannen lang wie 'k fan slach en my sels nachts op bêd yn 'e sliep gûld.

Doe't wy krekt troud wienen hie Lubbert wolris by my lein, it gie knoffelich op en ta en hy spile neat klear, it like as wie de man ûnmachtich. Mar no taalt er hielendal net mear nei my. Troch de wike is er fansels fan hûs, mar sneontejûns en sneins stekt er ek net in hân nei my út. As soe ik gjin frou wêze, in frou mei ferlet... Ik mei dan oan 'e lytse kant wêze en in bytsje mollich, mar as ik mysels yn it ferware spegeltsje yn it achterhûs besjoch, mei ik der eins noch bêst wêze, al sis ik it sels.

No ja, Lubbert is fansels ek hast twa kear sa âld as ik, ik haw in âld feint troud, al hie ik op dat stuit gjin kar...

Ik trêdzje in skoft doelleas yn 'e keamer op en del, as soe 'k pleage wurde troch frjemde tinzen en bedriigjende bylden.

Dan blaas ik de lampe út en kladdere by de kreakjende ljedder op. Yn it tsjuster klaai ik my út. Lubbert snoarket as in baarch. Ik skoo ûnder de tekkens tsjin syn waarme liif oan. Dan stek ik myn hân út en betaast him foarsichtich. It wurdt ynienen stil. Dan draait Lubbert him op 'e oare side en snoarket fannijs.

2

Sneintemoarn. Ik wurd wekker troch it lûd fan liedende klokken, hiel yn 'e fierte. De rein tikket feninich tsjin it dakrút. De skimer lûkt hiel stadich op om plak te meitsjen foar wifeljend deiljocht.

Ik draai my noch ris om. Lubbert snoarket net mear, mar is noch djip yn 'e sliep. Ik hie him in oere ferlyn al wekker meitsje moatten, want hy woe krekt as alle oare sneintemoarnen, nei tsjerke. Allinnich dat doel waard noait berikt, omdat er net wekker te krijen wie. It joech my in bewyske leedfermaak, in bytsje wraak op de Lyklama's fan dizze wrâld. Frjemd, as er moandeitemoarns wer ôfstekke moat nei it wurkleazenkamp hoech ik him nea te roppen, dan stiet er al ier en betiid ûnder oan 'e ljedder te skermesearjen. It bliuwt foar my in riedsel...

Ik gean mei de hannen ûnder de holle op 'e rêch lizzen en nim myn oarehelte oandachtich op sa't er dêr leit, de hast keale holle brúnbaarnd troch de sinne, om krânse fan it lêste hier, dêr't al sulveren triedden trochhinne skimerje. De ferwrotte hannen op 'e tekkens as de klauwen fan in rôffûgel. Hoe haw ik ea mei dizze man trouwe kinnen, freegje ik my ôf...

Lubbert wurdt ynienen wekker en sjocht betize om him hinne.

'Hoe let is it eins?'

'Ik soe it net witte, ik tink fan in oere of tsien.'

Hy sjit oerein.

'Blinder, ik soe ommers nei tsjerke... Wêrom hast my net roppen?'

Ik suchtsje en lit myn skonken by it bêd delgliidzje.

'Dan kin ik wol oan it roppen bliuwe, al soe it dak delkomme, dan sliepsto dêr

noch trochhinne.' 4

Lubbert sjocht sneu, mar docht der fierder it swijen ta.

Ik skrip mysels yn 'e klean, it is klûmsk op 'e sigerige souder. Ik stean in momint foar it dakrút, alles griis en skier, it liket wol oft de rein oergien is yn wiete snie.

'Do moatst hjoed de kachel sette,' sis ik tsjin Lubbert dy't him wiidweidich útrekt en wylst wakker gappet.

'Hin, de kachel sette, no al en dat op snein...'

'Wannear woest it dan dwaan,' snibje ik, 'alle oare dagen bist ommers fan hûs. En it moat al, it wurd klûmsk yn 'e hûs. Aanst alles ûnder de skimmel en wy kjeld skypje.'

Lubbert skuort himsels al stinnend yn 'e broek en stuiteret in momint op ien foet oer de souder.

'Dan moat it mar,' stint er, wylst er it lykwicht werom fynt, 'ik sil dêr net ûnderút kinne sa te hearren.'

'Nee, mar ik sil dy earst in brogge smarre en kofje sette, De tiid foar tee is al foarby.'

Ik rattelje rap by de ljedder del. It rûkt moassich yn 'e keamer. Skier ljocht besiket de skimer te ferdriuwen, dy't as in wale oer hûs en hear hinget.

Juster hie' k in amer wetter út de reinwettersbak helle en yn it achterhûs delsetten. Dêr folje ik no de tsjettel mei om kofje te setten.

Wylst ik foar ús beiden wat margarine op in stik roggebrea smar, strampelet Lubbert kocheljend by de ljedder del.

'Wat is it hjir ferhipte kâld,' krimmenearret er, wylst er him de hannen wriuwt, 'kinst wol in krupsje oprinne yn dizze âld keet...'

'Dêrom haw ik dy ek frege om de kachel te setten, foar't wy hjir omkomme, it moat hjoed beslist!'

'Ja ja, kalm oan, de dei is noch lang.'

Hy lûkt de broek omheech en heakket de galgen oer it skouder. Dan giet er by de tafel sitten en begjint op it stik brea om te haffeljen. Ik sjoch nei syn brune tosken en oft ik wol of net, ynwendich moat ik dêr fan grize.

Nei 't Lubbert in swolch kofje nommen hat, klapt er ûnferhoeds it kopke mei in hurde klap op 'e tafel en spat oerein.

'Dy ferrekte mûzen te ratteljen achter it behang, gék wurdst der fan... Jou my in stopnulle!'

'Wat silst dan...'

'Wat ik sil, ik stek se allegear kroandea!'

Foar't ik oerein komme kin hat er al in nulle út myn naaikuorke raamt. Hy giet mei it ear deun tsjin it behang stean en as er tinkt dat in mûs tichteby is stekt er ta. Nei in pear misse slaggen kleuret de stopnulle ynienen read no 't er him werom lûkt. It wurdt ynienen stil achter it behang.

'Blinder, dy docht it net wer!' ropt Lubbert triomfantlik, wylst er de nulle oan 'e sokke skjin faget.

'Wat dochst no yn 'e fredesnamme,' fûterje ik wylst ik fiel dat it bloed my nei de holle stiicht, 'fernielst it hiele behang, aanst sit it fol gatten.'

'Dêr is net folle mear oan te fernielen, meist boer van der Meer wolris oan foar nij behang, it is in suterich soadsje.'

'Van der Meer sjocht my oankommen, lêstendeis brocht ik him de hier en doe frege ik om in kwast ferve foar yn 'e keamer, mar hy lake my gewoan út...' 5

'Ja dy nepert, as er de hier mar kriget, fierder is it him wol bêst, al sil it dak ek delkomme...'

'Wy kinne fansels om in oar hûs sjen. Mar foar it kromke hier dat wy misse kinne komst dochs wer foar it selde feit te sitten. Bûtendat wenje wy hjir in aardich frij en sitte de buorlju ús net op 'e lippe.'

Lubbert stoppet de pipe en siket yn 'e bûse om lúsjefers.

'Dêr hast gelyk oan,' antwurdet er, wylst er blaugrize reek nei de souderbalken jaget,

'oars moat ik mar ris by myn âlde baas oan, faaks hat dy noch in skealik roltsje behang lizzen, dan plak ik dat der sels wol yn.'

'Ja, doch dat. Mar wylst lizze der wol deade mûzen achter it behang te stjonken, dêr bin ik net sa wiis mei.'

'As se dea binne meitsje se gjin leven.'

Hy hat it noch net sein of it ratteljen begjint op 'e nij. Lubbert stoot oerein en slacht

mei de flakke hân op it 

77